Asociacioni i Komunave Serbe: Kuptimi i pikëpamjeve kundërthënëse të shqiptarëve dhe serbëve

Marrëveshja për asociacionin/bashkësinë e komunave me shumicë serbe shënon kulmin e mosmarrëveshjeve të dialogut të lehtësuar nga BE-ja në mes të Kosovës dhe Serbisë. Parimet e Përgjithshme për krijimin e asociacionit/bashkësisë, të arritura me 25 gusht 2015, kanë sjellë më shumë kundërthënie dhe kanë shkaktuar një krizë të paprecedentë në Kosovë. Ithtarët e saj e mbrojtën si një instrument për integrimin e serbëve të veriut të Kosovës në juridiksionin e Kosovës dhe si një avancim drejt normalizimit të marrëdhënieve në mes të dy shteteve. Megjithatë, asociacioni është shndërruar në një çështje të komplikuar në praktikë. Shumë segmente të shoqërisë në Kosovë refuzojnë një asociacion të këtij lloji. Gjykata Kushtetuese gjykoi se marrëveshja për asociacionin është në kundërshtim me frymën e Kushtetutës dhe qeveria, në përgjithësi, është hezituese në zbatimin e saj deri sa Serbia të paraqes plane të qarta për tërheqjen e strukturave paralele të cilat i financon në Kosovë. Serbët e Kosovës e shohin asociacionin nga një pikëvështrim shumë praktik: një shpërblim për integrimin e dhimbshëm në kuadër të ligjeve të Kosovës dhe zëvendësimin e institucioneve të financuara nga Serbia. Ata frikësohen nga reagimet e shqiptarëve që u panë përgjatë 15 muajve të fundit, se ndihen të padëshiruar në Kosovë dhe brengosen që Beogradi do t’i braktisë së shpejti. Komuniteti serb – pala më e prekur nga dialogu dhe më së paku e përfshirë në të – dëshiron që dialogu për normalizim të vazhdojë, marrëveshja e koalicionit të respektohet dhe një tranzicion të lehtë nga sistemi i Serbisë në atë të Kosovës.

Qëndrimet dhe pikëvështrimet e ndryshme të Qeverisë së Kosovë, serbëve të Kosovës, Beogradit dhe të komunitetit ndërkombëtar vetëm sa po i komplikojnë çështjet edhe më shumë. Liderët në Kosovë dhe Serbi e mbështesin marrëveshjen për arsye shumë të ndryshme: ata kanë vetëm makro-objektiva. E para zotohet që të themelojë asociacionin vetëm sa për ta përmbushur zotimin e saj ndaj dialogut të Brukselit, të përmbush integrimin e serbëve dhe të arrijë fazat e fundit të normalizimit me Serbinë. Kjo e fundit dëshiron që Bashkësia e Komunave Serbe t’ju shërbejë serbëve të Kosovës, të transferojë kompetencat e financimit nga Beogradi në një trupë të re ligjore dhe ta përdor si një urë të bashkëpunimit me Kosovën, në kuadër të kornizës së normalizimit të marrëdhënieve. Serbët e Kosovës, në anën tjetër, kanë pikëvështrime mikro dhe dëshirojnë që bashkësia të jetë një mjet praktik që do t’ju ndihmojë në ruajtjen e identitetit, fuqizimit të mjeteve të tyre për t’u marrë me Qeverinë e Prishtinës dhe në ruajtjen e shërbimeve “vitale” të financuara nga Serbia dhe lidhjeve me Beogradin.

Partitë opozitare në Prishtinë, shumë zëra hezitues në qeveri dhe shumica e publikut e shohin asociacionin si një rrezik kundërkushtetues i cili cenon shtetësinë dhe sovranitetin e Kosovës. Kritikët argumentojnë se kushtetuta aktuale ofron mbrojtje të mjaftueshme për komunitetin serb, dhe e shohin asociacionin – siç është paraparë me Marrëveshjen e Brukselit – si të panevojshëm, me rrezikun e shtuar të krijimit të një niveli të tretë të qeverisjes, etnikisht homogjen dhe që do të pengojë integrimin e serbëve në Kosovë. Ata frikësohen se asociacioni më vonë do të shndërrohet në një krijesë të ngjashme me Republikën Serbe në Bosnjë. Qeveria, megjithatë, mbetet e përkushtuar në themelimin e asociacionit, kësaj radhe në kuadër të vendimit të gjykatës kushtetuese dhe insiston se opozita ka motive të tjera prapa reagimeve të dhunshme ndaj marrëveshjes për asociacionin, p.sh. dëshirën për ta rrëzuar koalicionin qeverisës

Në shikim të parë, serbët duan një bashkësi ngase ajo refuzohet aq shumë nga shqiptarët, kështu që  duhet të jetë një gjë e mirë për ta. Beogradi u ka thënë atyre që të insistojnë në bashkësinë dhe mos të bëjnë asgjë derisa Prishtina ta krijojë atë. Në praktikë, serbët janë plotësisht të vetëdijshëm për ambiciet dhe qëllimet konkurruese të Prishtinës dhe Beogradit, në të cilat ata janë shndërruar në subjekt edhe me pajtimin e BE-së. Dykuptimësia e marrëveshjes për asociacionin dhe niveli i kompetencave që i jep komunitetit serb; shumica e përkrahin idenë që asociacioni ka “fuqi ekzekutive” (ide kjo e refuzuar nga shqiptarët), por vetëm disa – nëse ekziston ndonjë i tillë – mund ta përshkruajnë se çka do të ishin këto fuqi në terma praktik. Cilëndo kahje që marrëveshja mund ta marrë, komuniteti serb frikësohet për fundin e shtetit të Serbisë në Kosovë dhe për mënyrën se si kjo do të ndikojë në jetën e tyre të përditshme. Vonesat në themelimin e asociacionit, serbët i shohin si një indikacion të mungesës së vullnetit të Prishtinës për ta akomoduar komunitetin e tyre.

Kundërshtimi i marrëveshjes nga shqiptarët, nuk i ka befasuar serbët. Megjithatë, shkalla e reagimeve ka ngritur shumë shqetësime tek ta. Për disa, kjo reflekton situatën e konsolidimit të ulët të demokracisë në Kosovë, përshfaqë institucionet e dobëta politike dhe i shërben opozitës si një mjet kundër Qeverisë në pushtet. Për shumicën, këto reagime, shpesh edhe të dhunshme, shprehin përcaktimin e shqiptarëve për të refuzuar çfarëdo garancie shtesë për serbët. Peticioni i udhëhequr nga opozita që mblodhi 205,000 nënshkrime dhe dështimi i Qeverisë dhe institucioneve për ta zbatuar marrëveshjen e plotë dhe për t’u ngritur kundër protestave, janë dy politika që shqetësojnë serbët më së shumti. Një pengesë tjetër e madhe për ta është vetë Qeveria e Beogradit, e cila po pengon serbët që ta ngrisin zërin e tyre, të angazhohen apo të prezantojnë politikat e tyre.

Ka dallime të thella dhe të papajtueshme në mënyrën se si shqiptarët dhe serbët i shohin qëllimet e asociacionit. Për komunitetin shqiptar kjo është një çështje fundamentale e sovranitetit dhe shtetësisë. Ata e shohin asociacionin si një ofertë të propozuar nga Beogradi (jo nga serbët e Kosovës) e cila do të shfrytëzohet për ta minuar dhe për ta bërë shtetin e tyre jofunksional. Mënyra se si Beogradi kontrollon serbët e Kosovës vetëm sa e ushqen frikën e tyre. Për ta, Kosova nuk ka fituar asgjë ndërsa Beogradi ka fituar gjithëçka. Për serbët e veriut të Kosovës, veçanërisht, bashkësia e llojit siç është arritur marrëveshja do të ishte shumë më pak se çka kanë ata sot. Ata e kuptojnë këtë si një mënyrë për të mbijetuar pa përkrahjen e Beogradit ngase do të ishin të integruar plotësisht në shtetin e Kosovës. Ata duan që bashkësia t’ju shërbejë vetëm atyre, të ruajnë mënyrën e tyre të jetesës në terma praktik. Mungesa e mirëkuptimit të shqetësimeve të ngritura nga palët është pengesa kryesore për formimin e ascociacionit.

Bisedimet për asociacionin mund të fillojnë së shpejti por zbatimi nuk do të ndodh në të ardhmen e afërt. Në mënyrë që asociacioni të themelohet, të funksionojë në mënyrë efikase dhe t’i shërbejë qëllimit, frika dhe shqetësimet e shqiptarëve dhe serbëve duhet të adresohen. Një numër veprimesh dhe hapash përgatitor duhet të ndërmerren. Diskutimet dhe dialogu në nivel lokal dhe në nivel qeverie  do të ndihmojë në largimin e frikës. Qeveria, Kuvendi, serbët e Kosovës të të gjitha pjesëve dhe subjektet politike, si dhe aktorët lokalë duhet të përfshihen në një dialog gjithëpërfshirës për të krijuar një udhërrëfyes për integrimin e plotë të serbëve dhe themelimin e asociacionit. Zyrtarët e Beogradit mund të marrin pjesë por duhet të përmbahen nga pengimi i konsultimeve.